DEHB, dikkat süresi kısalığı/dağınıklığı, aşırı hareketlilik ve dürtüsellikle seyreden, belirtileri büyük oranda hayat boyu süren nörogelişimsel bir bozukluktur.
DEHB’nin nedenleri nelerdir?
Birçok genetik ve çevresel etkenin, bireyin erken gelişim evreleri sırasında etkileşimi ile oluşan bir rahatsızlıktır.
Genetik etkenler DEHB’de temel rol oynamaktadır. Geniş aile de dahil olmak üzere aile üyelerinden birinde DEHB’e ait belirtilerin eşlik etmesi sık görülür, ancak tanı koymak için her zaman ailede DEHB öyküsünün varlığı gerekmez.
Gebelik döneminde geçirilen enfeksiyonlar, annede anemi, hipotiroidi, iyot eksikliği, alkol ve sigara maruziyeti, stresli gebelik, anne karnında büyüme geriliği, erken doğum, düşük doğum ağırlığı, zor doğum, yenidoğan döneminde geçirilen menenjit gibi beyinle ilişkili enfeksiyonlar, kafa travması, bebekte hipotiroidi gibi durumlar DEHB ile ilişkili erken dönem çevresel etmenlerdir.
Görme-işitme problemleri, metabolik anormallikler, uyku bozuklukları, beslenme eksiklikleri, epilepsi gibi durumlar DEHB belirtilerinin şiddetini arttırabilir.
Erken çocukluk döneminde aile içi etkileşimler, ebeveynlerin çocuk yetiştirme tarzları DEHB’ye neden olmaz. Yalnız DEHB’e ikincil olarak davranım sorunlarının gelişmesine katkıda bulunabilir.
DEHB’nin sıklığı nedir?
DEHB’nin görülme sıklığı ile ilgili çalışmalarda değişik oranlar bildirilmektedir. Okul çağı çocuklarında % 5 ila 7 arasında görülmektedir. Türkiye’de yapılan kapsamlı bir araştırmada 8-12 yaş çocukları arasında DEHB sıklığı % 12 olarak bulunmuştur.
Erkeklerde kızlara göre 3 kat daha sık görülmektedir. Erkek çocuklar kızlara göre 9 kat daha sık çocuk ve ergen psikiyatrisi kliniklerine DEHB belirtileriyle getirilmektedir.
DEHB belirtileri nelerdir?
Dikkat eksikliği belirtileri;
- Okul çalışmalarında dikkatsizce hatalar yapma, ayrıntılara dikkatini verememe
- Üzerine aldığı görevlerde yeterli süre dikkatini sürdürememe
- Kendisiyle konuşulduğunda çoğu zaman dinlemiyormuş gibi görünme
- Bir göreve, ödeve, projeye ait yönergeleri takip edememe
- Üzerine aldığı görevlerde zaman yönetiminde güçlük yaşama, erteleme, verilen zamana sığdıramama, tamamlayamama gibi
- Dikkat vermeyi gerektiren ders, ödev gibi etkinlerden kaçınma
- Dikkatinin dış uyaranlarla kolaylıkla dağılması
- Çoğu zaman unutkan olma, ödevlerini unutma, eşyalarını bir yerlerde unutma, kaybetme
Aşırı Hareketlilik ve Dürtüsellik belirtileri;
- Çoğu zaman kıpır kıpır olma, ellerinin ayaklarının durmaması
- Oturması beklenen durumlarda çoğu zaman yerinden kalkma
- Uygun olmayan ortamlarda ortalıkta koşuşturma, kapılara, duvarlara tırmanma
- Oyun oynarken aşırı gürültü yapma, sessiz kalmada zorluk yaşama
- Çoğu zaman çok konuşma
- Sorulan soru tamamlanmadan cevabını verme
- Kuyrukta sırasını bekleyememe
- Çoğu zaman başkalarının sözünü kesme, araya girme
DEHB tanısı nasıl konulur?
- DEHB tanısı koyabilmek için yukarıdaki belirtilerin 12 yaşından önce var olması, okul ve aile ortamı gibi en az 2 yaşam alanında kriterleri karşılayacak düzeyde bulunması gerekir.
- Çocuk veya genç yeni bir ortamdayken, özellikle ilgisini çeken etkinliklerle uğraşırken, birebir etkileşimin olduğu durumlarda belirtiler olmayabilir. Örneğin çocuk ve ergen psikiyatrisi kliniğinde belirtiler gözlenmeyebilir. Bu durum olguda DEHB olmadığı anlamına gelmez.
- Tanı koymak için kan tahlili, radyolojik görüntüleme, EEG gibi tetkikler gerekli değildir. Bu tetkikler yalnızca eşlik edebilecek, tabloyu ağırlaştırabilecek tıbbi sorunları taramak amaçlı kullanılabilir.
- En önemli tanı aracı ebeveynler ve çocuk ile yapılan ayrıntılı görüşme, çocuğun detaylı ruhsal durum muayenesi, öğretmenlerden bilgi edinmedir.
- Ebeveyn, öğretmen ve çocuğa doldurtulan değerlendirme ölçekleri tanı koymaya yardımcı araçlardır.
- Eşlik edebilecek zihinsel gelişim geriliği, öğrenme güçlüğü, zaman yönetimi, planlama, işlemleme hızı, çalışma belleği gibi yürütücü işlev güçlüklerinin değerlendirilmesi için zeka testleri, yürütücü işlev testleri yapılabilir, özgül öğrenme güçlüğü bataryası uygulanabilir.
Tedavi
- Her olguya kendi gereksinimine uygun ve bütüncül bir tedavi uygulanmalıdır.
- DEHB’nin tedavisinde ilaç tedavilerinin etkinliği, diğer davranışçı tedavi yöntemlerine göre üstünlüğü kanıtlanmıştır.
- İlk sırada psikostimülan (Metilfenidat) ilaçlar tercih edilebilmekle birlikte psikostimülan dışı ilaç tedavileri de (Atomoksetin) etkindir ve sıklıkla kullanılmaktadır.
- İlaç tedavileri dikkat eksikliği, hiperaktivite, dürtüsellik gibi DEHB’nin çekirdek belirtilerinde iyileşmeler sağlamakla birlikte akademik sorunlar, yıkıcı davranış sorunları ve kişiler arası ilişki problemlerinin de çözümünde yardımcı olmaktadırlar.
- İlaç tedavilerinin dışında ebeveyn danışmanlığının tedavide önemli yeri bulunmaktadır.
- DEHB hakkında bilgilendirme
- Olguya özgü olan belirtilerin, bireysel güçlüklerin aile ile paylaşımı
- Çocuklarının sorun davranışlarına dönük ebeveyn tutumlarının nasıl olması gerektiğine dair danışmanlık eğitimi
- Çocuklarının akademik, sosyal, davranışsal alanlardaki güçlüklerine yönelik ebeveynlerin hangi ek destek sistemlerine başvurabileceğine dair yönlendirmeleri içermelidir.
- Okul ve öğretmenlerle irtibat halinde olmak, öğretmenlere ve okul personeline danışmanlık, sınıf ortamının, eğitim-öğretim içeriğinin gerekli koşullarda çocuğun özelliklerine ve güçlüklerine göre düzenlenmesi gerekebilir.
- Eşlik eden yıkıcı davranış problemlerinin, kaygı bozukluğu, depresyon gibi duygusal bozuklukların olması halinde bilişsel ve davranışçı psikoterapi yöntemlerinden faydalanılabilir.
- Akademik işlevselliğinde ciddi düzeyde bozulmalarla seyreden bir DEHB varlığında, eşlik eden zihinsel gelişim geriliği, öğrenme güçlüğü olduğunda bireysel eğitim planları uygulanabilir, özel eğitim desteği gerekebilir.
- DEHB’li çocukların düzenli ve uzun vadeli bir spor dalı ile uğraşmasının tedavide rolü önemlidir. Hem DEHB belirtilerinde iyileşmeye, hem de eşlik eden denge, koordinasyon problemlerinin, davranışsal ve sosyal güçlüklerin azalmasına katkı sağlar.